مجله داروخانه اهورا
سنگ کلیه چیست و راههای مقابله با آن کدامند؟
سنگ کلیه یکی از دردناکترین بیماریهای مرتبط با دستگاه ادراری است که سالانه افراد زیادی را درگیر میکند.
اما سنگ کلیه دقیقاً چیست؟ چگونه تشکیل میشود و مهمتر از همه، چگونه میتوان با آن مقابله و از تشکیل مجدد آن پیشگیری کرد؟
در این مقاله جامع، به تمامی این سؤالات پاسخ خواهیم داد و شما را با جدیدترین روشهای درمانی و پیشگیری آشنا خواهیم کرد.
سنگ کلیه چیست؟
سنگ کلیه (به انگلیسی: Kidney Stone) تودههای سخت و کریستالی است که از مواد معدنی و نمکهای موجود در ادرار تشکیل میشود. این سنگها میتوانند در هر قسمتی از دستگاه ادراری شما از کلیهها گرفته تا مثانه ایجاد شوند. وقتی غلظت برخی مواد مانند کلسیم، اگزالات و اسید اوریک در ادرار افزایش یابد یا بدن با کمآبی مواجه شود، شرایط برای تشکیل این کریستالها و چسبیدن آنها به یکدیگر فراهم میشود. اندازه سنگهای کلیه بسیار متغیر است؛ برخی به اندازه یک دانه شن هستند و بدون ایجاد درد از بدن دفع میشوند، در حالی که برخی دیگر میتوانند به بزرگی یک توپ گلف رسیده و با ایجاد انسداد در مجاری ادراری، دردی شدید و غیرقابلتحمل ایجاد کنند.
علائم شایع سنگ کلیه کدامند؟
علائم سنگ کلیه معمولاً زمانی ظاهر میشوند که سنگ در کلیه شروع به حرکت کرده یا وارد حالب (لوله اتصالدهنده کلیه به مثانه) شود. اگر سنگ به اندازهای بزرگ باشد که جریان ادرار را مسدود کند، علائم زیر ممکن است بروز کنند:
- درد شدید و تیز: دردی شدید و متناوب در پهلو و پشت، درست زیر دندهها که به آن “کولیک کلیوی” میگویند.
- انتشار درد: دردی که به سمت پایین شکم و کشاله ران کشیده میشود.
- سوزش ادرار: احساس درد یا سوزش شدید هنگام ادرار کردن.
- تغییر رنگ ادرار: ادرار به رنگ صورتی، قرمز یا قهوهای (به دلیل وجود خون) در میآید.
- ادرار کدر یا بدبو: تغییر در ظاهر و بوی ادرار.
- تهوع و استفراغ: به دلیل شدت درد، ممکن است فرد دچار حالت تهوع شود.
- تکرر ادرار: نیاز مداوم به ادرار کردن اما خروج حجم کمی از ادرار.
- تب و لرز: اگر سنگ کلیه باعث ایجاد عفونت در دستگاه ادراری شود، تب و لرز نیز به علائم اضافه میگردد.
چرا به سنگ کلیه مبتلا میشویم؟ (علل و عوامل خطر)
تشکیل سنگ کلیه علت واحدی ندارد و مجموعهای از عوامل میتوانند در بروز آن نقش داشته باشند. مهمترین دلایل و فاکتورهای خطر عبارتاند از:
- کمآبی بدن: ننوشیدن آب کافی اصلیترین علت تشکیل سنگ کلیه است. کمآبی باعث غلیظ شدن ادرار و افزایش شانس کریستالی شدن مواد معدنی میشود.
- رژیم غذایی نامناسب: مصرف زیاد پروتئینهای حیوانی، سدیم (نمک) و قند میتواند خطر ابتلا به انواع خاصی از سنگهای کلیه را افزایش دهد. همچنین، رژیمهای سرشار از اگزالات (موجود در اسفناج، ریواس، آجیل و چای) در افراد مستعد، ریسک سنگسازی را بالا میبرد.
- چاقی و اضافهوزن: مطالعات نشان دادهاند که شاخص توده بدنی (BMI) بالا و افزایش وزن با خطر بیشتر سنگ کلیه مرتبط است.
- سابقه خانوادگی یا شخصی: اگر یکی از اعضای خانواده شما سابقه سنگ کلیه دارد یا خودتان قبلاً به آن مبتلا شدهاید، احتمال ابتلای مجدد شما بیشتر است.
- بیماریهای خاص: برخی شرایط پزشکی مانند عفونتهای مکرر دستگاه ادراری، بیماریهای گوارشی (مثل کرون)، هیپرپاراتیروئیدیسم (پرکاری غده پاراتیروئید) و اسیدوز توبولی کلیوی میتوانند شما را مستعد سنگسازی کنند.
- مصرف برخی داروها: داروهایی مانند دیورتیکهای خاص، مکملهای کلسیم (در صورت مصرف نادرست) و برخی داروهای درمان میگرن یا افسردگی میتوانند خطر را افزایش دهند.
روشهای تشخیص سنگ کلیه
اگر علائم سنگ کلیه را تجربه میکنید، پزشک برای تشخیص قطعی ممکن است از یک یا چند روش زیر استفاده کند:
- آزمایش خون: برای بررسی سطح کلسیم یا اسید اوریک در خون.
- آزمایش ادرار ۲۴ ساعته: برای اندازهگیری دقیق مواد تشکیلدهنده سنگ در ادرار.
- روشهای تصویربرداری:
- سیتیاسکن (CT Scan): دقیقترین روش برای شناسایی محل، اندازه و نوع سنگ است.
- سونوگرافی: روشی غیرتهاجمی و سریع برای تشخیص سنگهای کلیه.
- عکس ساده شکم (KUB): میتواند برخی از انواع سنگها را نشان دهد.
- تجزیه و تحلیل سنگ دفع شده: اگر سنگی را دفع کردید، پزشک ممکن است آن را برای تعیین نوع و علت تشکیل، به آزمایشگاه بفرستد.
روشهای درمان و مقابله با سنگ کلیه
درمان سنگ کلیه به نوع، اندازه و محل قرارگیری سنگ بستگی دارد.
درمانهای خانگی و کمتهاجمی (برای سنگهای کوچک)
- نوشیدن آب فراوان: نوشیدن روزانه ۲ تا ۳ لیتر آب به رقیق شدن ادرار و دفع سنگهای کوچک کمک شایانی میکند.
- داروهای مسکن: برای کنترل درد میتوان از مسکنهای بدون نسخه مانند ایبوپروفن یا استامینوفن استفاده کرد.
- داروهای شلکننده عضلات: پزشک ممکن است داروهایی مانند تامسولوسین (یک آلفا بلاکر) را تجویز کند. این داروها عضلات حالب را شل کرده و به دفع سریعتر و کمدردتر سنگ کمک میکنند.
درمانهای پزشکی (برای سنگهای بزرگ یا مقاوم)
اگر سنگ بیش از حد بزرگ باشد، درد شدیدی ایجاد کند یا باعث انسداد و عفونت شود، روشهای درمانی پیشرفتهتری به کار گرفته میشود:
- سنگشکنی بروناندامی (ESWL): در این روش از امواج صوتی پرانرژی برای شکستن سنگها به قطعات کوچکتر استفاده میشود تا به راحتی از طریق ادرار دفع شوند.
- یورتروسکوپی (Ureteroscopy): پزشک یک دوربین نازک و انعطافپذیر (یورتروسکوپ) را از طریق مجرای ادرار و مثانه وارد حالب میکند. سپس با استفاده از لیزر یا ابزارهای دیگر، سنگ را خرد کرده یا خارج میکند.
- جراحی از طریق پوست (PCNL): برای سنگهای بسیار بزرگ، جراح یک برش کوچک در پشت ایجاد کرده و با استفاده از ابزارهای مخصوص، سنگ را مستقیماً از کلیه خارج میکند.
چگونه از تشکیل سنگ کلیه پیشگیری کنیم؟
پیشگیری همیشه بهتر از درمان است. با رعایت نکات زیر میتوانید خطر تشکیل سنگ کلیه را به میزان قابل توجهی کاهش دهید:
- آب بنوشید، آب بنوشید و باز هم آب بنوشید: هدف اصلی، تولید ادرار بیرنگ یا زرد روشن است.
- رژیم غذایی خود را اصلاح کنید:
- کاهش مصرف نمک: مصرف سدیم را به کمتر از ۲۳۰۰ میلیگرم در روز محدود کنید.
- کاهش پروتئین حیوانی: مصرف گوشت قرمز و مرغ را متعادل کنید.
- محدود کردن غذاهای حاوی اگزالات: اگر مستعد سنگهای کلسیم اگزالات هستید، مصرف اسفناج، چغندر، آجیل و شکلات تلخ را کاهش دهید.
- کلسیم را از غذا دریافت کنید: برخلاف تصور عموم، حذف کلسیم از رژیم غذایی خطر سنگسازی را افزایش میدهد. بهتر است کلسیم مورد نیاز بدن را از منابع غذایی مانند لبنیات تأمین کنید و در مورد مصرف مکمل کلسیم با پزشک خود مشورت نمایید.
- حفظ وزن سالم: با ورزش منظم و رژیم غذایی متعادل، وزن خود را در محدوده سالم نگه دارید.
در نهایت، به یاد داشته باشید که سنگ کلیه یک بیماری قابل درمان و پیشگیری است. در صورت مشاهده هر یک از علائم ذکر شده، حتماً به پزشک متخصص اورولوژی مراجعه کنید تا با تشخیص بهموقع، از عوارض جدی جلوگیری شود.
